नवी दिल्ली : व्हॉट्सॲप, टेलिग्राम आणि इतर काही मेसेजिंग ॲप्सचा वापर करणाऱ्या नागरिकांसाठी महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे. भारतीय दूरसंचार विभागाने (DoT) सायबर गुन्हेगारी आणि मोबाइल क्रमांकांच्या गैरवापराला आळा घालण्यासाठी काही ॲप्सना वापरकर्त्यांच्या नोंदणीकृत मोबाइल क्रमांकाशी संबंधित सक्रिय सिमकार्ड आणि संबंधित उपकरण यांच्यात सातत्यपूर्ण जोडणी ठेवण्याचे निर्देश दिले आहेत. या नियमांची पूर्तता करण्यासाठी कंपन्यांना ३१ डिसेंबर २०२६ पर्यंत मुदत देण्यात आली आहे. त्यामुळे १ जानेवारी २०२७ पासून या नियमांची अंमलबजावणी सुरू होण्याच्या पार्श्वभूमीवर वापरकर्त्यांच्या ॲप वापरण्याच्या पद्धतीत बदल होण्याची शक्यता आहे.
मात्र, प्रत्येक नागरिकाचे व्हॉट्सॲप १ जानेवारीपासून बंद होणार, असा या नियमांचा अर्थ नाही. प्रत्यक्ष परिणाम संबंधित ॲप्स नियमांची अंमलबजावणी कशी करतात, यावर अवलंबून असेल.
काय आहे SIM Binding नियम?
सध्या अनेक मेसेजिंग ॲप्सवर मोबाइल क्रमांकाची नोंदणी करताना SMS किंवा कॉलद्वारे पडताळणी केली जाते. एकदा खाते सक्रिय झाल्यानंतर काही परिस्थितींमध्ये संबंधित सिमकार्ड फोनमधून काढले तरी ॲप वापरणे सुरू राहू शकते.
या व्यवस्थेतील त्रुटीचा गैरफायदा घेऊन काही सायबर गुन्हेगार भारतीय मोबाइल क्रमांकांचा वापर करून फसवणूक करत असल्याचे दूरसंचार विभागाच्या निदर्शनास आले. ही समस्या दूर करण्यासाठी SIM Binding व्यवस्था आणण्यात आली आहे.
या नियमानुसार, ॲपवरील खाते ज्या मोबाइल क्रमांकाशी संबंधित आहे, त्या क्रमांकाचे विशिष्ट सक्रिय सिमकार्ड संबंधित उपकरणात उपलब्ध असणे आणि ॲपचा वापर त्या सिमकार्डशी सातत्याने जोडलेला राहणे अपेक्षित आहे.
१ जानेवारी २०२७ पासून काय बदल होऊ शकतात?
दूरसंचार विभागाने २८ नोव्हेंबर २०२५ रोजी संबंधित ॲप्सना निर्देश दिले होते. त्यानंतर नियमांची अंमलबजावणी करण्यासाठी देण्यात आलेली अंतिम मुदत ३१ डिसेंबर २०२६ पर्यंत निश्चित करण्यात आली.
या नियमांनुसार, ज्या वापरकर्त्यांच्या फोनमध्ये व्हॉट्सॲप किंवा अन्य संबंधित ॲपवर नोंदणी केलेले सिमकार्ड नसते, त्यांना भविष्यात ॲप वापरताना अडचणी येऊ शकतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने एका मोबाइल क्रमांकावर व्हॉट्सॲप सुरू केले आणि नंतर ते सिमकार्ड फोनमधून काढून दुसऱ्या फोनमध्ये ठेवले, तर संबंधित ॲपच्या नियमांनुसार पहिल्या फोनवरील वापरावर मर्यादा येऊ शकतात तथापि, कोणत्या उपकरणावर नेमका काय परिणाम होईल, याबाबत सर्व ॲप्ससाठी एकसारखी अंतिम वापरकर्ता प्रक्रिया निश्चित झाल्याचे उपलब्ध माहितीवरून सांगता येत नाही.
कोणत्या ॲप्सचा समावेश आहे?
दूरसंचार विभागाच्या १ डिसेंबर २०२५ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या अधिकृत निवेदनानुसार, भारतीय मोबाइल क्रमांकांचा वापर करून ग्राहकांची ओळख निश्चित करणाऱ्या काही ॲप्सना हे निर्देश देण्यात आले. त्यामध्ये पुढील ॲप्सचा समावेश आहे :
– व्हॉट्सॲप (WhatsApp)
– टेलिग्राम (Telegram)
– स्नॅपचॅट (Snapchat)
– सिग्नल (Signal)
– अरट्टाई (Arattai)
– शेअरचॅट (ShareChat)
– जोश (Josh)
– जिओचॅट (JioChat)
या यादीतील सर्व ॲप्सची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी एकाच प्रकारे होईल, असे गृहीत धरता येणार नाही. संबंधित कंपन्यांच्या नियमपालनाची स्थिती आणि तांत्रिक अंमलबजावणी यानुसार परिणाम बदलू शकतात.
व्हॉट्सॲप वेब वापरणाऱ्यांसाठी काय नियम आहेत?
लॅपटॉप किंवा संगणकावर व्हॉट्सॲप वेब वापरणाऱ्या नागरिकांसाठीही या निर्देशांमध्ये तरतुदी आहेत.
सुरुवातीच्या निर्देशांमध्ये जोडलेल्या उपकरणांवरील सत्रे दर सहा तासांनी बंद करून QR कोडच्या माध्यमातून पुन्हा जोडण्याची तरतूद होती. मात्र, एप्रिल २०२६ मध्ये संसदेत दिलेल्या माहितीनुसार, वेबवरील सत्रे बंद करण्यासाठी ठरावीक सहा तासांची सक्तीची मर्यादा निश्चित केलेली नाही. त्याऐवजी जोखमीच्या विश्लेषणावर आधारित पद्धतीने सत्रे बंद करण्याची तरतूद करण्यात आली आहे त्यामुळे व्हॉट्सॲप वेब प्रत्येक सहा तासांनी आपोआप बंद होणारच, असे सांगणे अचूक ठरणार नाही.
सरकारने हा नियम का आणला?
सायबर फसवणुकीच्या घटनांमध्ये मोबाइल क्रमांकांचा गैरवापर, बनावट ओळख, फिशिंग, गुंतवणुकीच्या नावाखाली फसवणूक आणि सरकारी अधिकारी असल्याचे भासवून नागरिकांची फसवणूक अशा प्रकारांचा समावेश होतो.
संबंधित मोबाइल क्रमांकाचे सिमकार्ड उपकरणात नसतानाही काही खात्यांचा वापर सुरू राहू शकत असल्यामुळे अशा गैरवापराचा मागोवा घेणे कठीण होऊ शकते.
SIM Binding मुळे ॲपवरील खाते आणि त्याच्या नोंदणीकृत मोबाइल क्रमांकाचे सक्रिय सिमकार्ड यांच्यातील संबंध अधिक मजबूत होण्याची अपेक्षा आहे. त्यामुळे खाते ताब्यात घेणे, भारतीय मोबाइल क्रमांकांचा गैरवापर करणे आणि दूरस्थ ठिकाणांहून फसवणूक करणे यांना आळा घालण्यास मदत होऊ शकते.
सामान्य नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?
१. व्हॉट्सॲपवर नोंदणी केलेले सिमकार्ड कोणत्या मोबाइलमध्ये आहे, याची खात्री करा.
२. दुसऱ्या फोनवर किंवा फक्त वाय-फायवर चालणाऱ्या उपकरणावर व्हॉट्सॲप वापरत असल्यास संबंधित ॲपच्या अधिकृत सूचनांकडे लक्ष द्या.
३. मोबाइल क्रमांक बदलताना किंवा जुने सिमकार्ड बंद करताना त्याच क्रमांकाशी संबंधित महत्त्वाच्या खात्यांचा विचार करा.
४. व्हॉट्सॲप वेब किंवा लिंक केलेली उपकरणे वापरत असल्यास आवश्यकतेनुसार QR कोडद्वारे पुन्हा जोडणी करण्याची तयारी ठेवा.
५. या नियमाच्या नावाखाली कोणालाही OTP, बँक तपशील किंवा वैयक्तिक माहिती देऊ नका. सिमकार्ड सुरू ठेवण्यासाठी अनोळखी लिंकवर क्लिक करू नका.
व्हॉट्सॲप आणि इतर काही मेसेजिंग ॲप्ससाठी SIM Binding नियम लागू करण्याचे निर्देश हे केंद्र सरकारच्या दूरसंचार सायबर सुरक्षा उपाययोजनांचा भाग आहेत. कंपन्यांसाठी ३१ डिसेंबर २०२६ ही नियमपालनाची अंतिम मुदत निश्चित करण्यात आली असून, १ जानेवारी २०२७ पासून या नियमांचा वापरकर्त्यांवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.