नाशिक : रेशन दुकानांमध्ये धान्य घेण्यासाठी लागणाऱ्या लांबच लांब रांगा, प्रतीक्षा आणि वजनाबाबतच्या तक्रारींना आळा घालण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारकडून आता तंत्रज्ञानाचा वापर करून ‘धान्य ATM’ किंवा ‘Ration ATM’ सुरू करण्याची तयारी करण्यात आली आहे. या अभिनव उपक्रमाचा पहिला प्रयोग नाशिक जिल्ह्यात केला जाणार असून, लाभार्थ्याला आधार क्रमांक किंवा रेशन कार्ड क्रमांकाच्या आधारे काही मिनिटांत त्याच्या हक्काचे धान्य मिळू शकणार आहे.
पाच मिनिटांत धान्य मिळण्याची सुविधा
प्रस्तावित ‘अन्नपूर्ती ATM’मध्ये लाभार्थ्याची ओळख पटवण्यासाठी आधार क्रमांक अथवा रेशन कार्ड क्रमांकाचा वापर केला जाणार आहे. त्यानंतर बायोमेट्रिक म्हणजेच अंगठ्याच्या ठशाद्वारे पडताळणी केली जाईल. लाभार्थ्याच्या सरकारी नोंदीनुसार मंजूर असलेल्या गहू आणि तांदळाच्या प्रमाणात धान्य मशीनमधून आपोआप वितरित केले जाईल.
या प्रक्रियेमुळे पारंपरिक पद्धतीच्या तुलनेत धान्य मिळण्यासाठी लागणारा वेळ मोठ्या प्रमाणात कमी होण्याची अपेक्षा आहे. उपलब्ध माहितीनुसार संपूर्ण प्रक्रिया साधारण पाच मिनिटांत पूर्ण होण्याचे उद्दिष्ट आहे.
२४ तास धान्य मिळण्याची शक्यता
या धान्य ATMची आणखी एक महत्त्वाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे ही सुविधा चोवीस तास उपलब्ध ठेवण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. त्यामुळे रेशन दुकानाच्या नेहमीच्या वेळेवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होऊ शकते. विशेष म्हणजे मशीनसाठी केवळ वीजपुरवठ्यावर अवलंबून न राहता सौरऊर्जेची बॅकअप व्यवस्था ठेवण्याची योजना आहे. त्यामुळे वीजपुरवठा खंडित झाल्यासही मशीन सुरू ठेवणे शक्य होईल.
३० क्विंटल धान्य साठवण्याची क्षमता
नाशिक रोड येथील जुन्या शासकीय धान्य गोदामात हे धान्य ATM उभारण्याची तयारी आहे. मशीनमध्ये एकूण सुमारे ३० क्विंटल धान्य साठवण्याची क्षमता असेल. त्यामध्ये सुमारे १५ क्विंटल गहू आणि १५ क्विंटल तांदूळ ठेवला जाणार आहे. मशीनमधील साठा संपल्यानंतर तो पुन्हा भरण्याची जबाबदारी संबंधित रेशन दुकानदारावर असणार आहे.
वजनातील तफावत आणि गैरप्रकारांना आळा
सध्याच्या सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेत लाभार्थ्यांना रेशन दुकानातून धान्य मिळते. मात्र काही वेळा धान्याचे वजन, वितरणातील विलंब किंवा मानवी हस्तक्षेपाबाबत तक्रारी समोर येतात.
धान्य ATMमध्ये स्वयंचलित वजन आणि धान्य वितरणाची यंत्रणा असल्यामुळे लाभार्थ्याला त्याच्या हक्काच्या प्रमाणात धान्य मिळण्यास मदत होईल. तसेच प्रत्येक व्यवहाराची डिजिटल नोंद होणार असल्याने पारदर्शकता वाढण्याची अपेक्षा आहे.
नाशिकसोबत ठाणे आणि नागपूरमध्येही प्रयोग
हा प्रयोग केवळ नाशिकपुरता मर्यादित राहणार नसून नाशिक, ठाणे आणि नागपूर या तीन जिल्ह्यांमध्ये प्रायोगिक तत्त्वावर राबवण्याची तयारी करण्यात आली आहे. हा पायलट प्रकल्प यशस्वी झाल्यास भविष्यात राज्यातील इतर भागांमध्येही अशा प्रकारची सुविधा उपलब्ध करून देण्याचा विचार केला जाऊ शकतो.
रेशन दुकाने बंद होणार का?
धान्य ATMची चर्चा सुरू झाल्यानंतर रेशन दुकाने बंद होणार का, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे. मात्र सध्याची माहिती पाहता असा निर्णय झालेला नाही. हा उपक्रम सध्या प्रायोगिक स्वरूपाचा असून पारंपरिक सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेला तंत्रज्ञानाची जोड देण्याच्या उद्देशाने त्याची चाचपणी केली जात आहे.
महाराष्ट्राच्या AePDS प्रणालीमध्ये सध्या आधार-सक्षम सार्वजनिक वितरण व्यवस्था कार्यरत आहे आणि ऑक्टोबर २०२६चे धान्य वितरण सुरू असल्याची अधिकृत नोंद आहे.
ज्येष्ठ नागरिक आणि दिव्यांगांसाठीही फायदेशीर ठरण्याची शक्यता
नाशिक जिल्ह्यात यापूर्वीच ज्येष्ठ नागरिक आणि दिव्यांग व्यक्तींसाठी धान्याच्या घरपोच वितरणासारखे पर्यायी उपक्रम राबवण्यात आले आहेत. त्यामुळे तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून रेशन वितरण अधिक सुलभ करण्याच्या प्रयत्नात धान्य ATM हा आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरू शकतो.
पारदर्शक आणि डिजिटल रेशन व्यवस्थेकडे वाटचाल
धान्य ATMचा प्रयोग यशस्वी झाल्यास रेशन वितरण व्यवस्थेत मोठा बदल होण्याची शक्यता आहे. लाभार्थ्याचा वेळ वाचणे, रांगा कमी होणे, वजनातील तफावत कमी होणे, मानवी हस्तक्षेप घटणे आणि प्रत्येक व्यवहाराची डिजिटल नोंद होणे, असे अनेक फायदे या प्रणालीमुळे अपेक्षित आहेत.
मात्र प्रत्यक्ष अंमलबजावणी सुरू झाल्यानंतर मशीनची कार्यक्षमता, धान्याचा नियमित पुरवठा, बायोमेट्रिक पडताळणीतील अडचणी आणि सर्वसामान्य लाभार्थ्यांसाठी वापरातील सुलभता याबाबतचे चित्र अधिक स्पष्ट होणार आहे.
‘धान्य ATM’चा प्रयोग यशस्वी ठरल्यास महाराष्ट्रातील रेशन वितरण व्यवस्थेला डिजिटल आणि स्वयंचलित स्वरूप देण्याच्या दिशेने हे महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.