रॉकेल लोकांना मिळायचं बंद झालं पण त्याचं उत्पादन बंद झालं नाही

नवी दिल्ली : एकेकाळी सर्वसामान्यांच्या घरातील स्वयंपाकाचा आणि दिव्यांचा प्रमुख आधार असलेले रॉकेल अर्थात केरोसीन आता रेशन दुकानांमधून जवळपास गायब झाले आहे. ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबे स्वयंपाकासाठी, तर वीज नसलेल्या घरांमध्ये दिव्यांसाठी रॉकेलचा वापर करत होती. मात्र, गेल्या काही वर्षांत केंद्र सरकारच्या धोरणांमुळे सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेतील रॉकेलचे वितरण मोठ्या प्रमाणात कमी करण्यात आले. अनेक राज्यांमध्ये तर त्याचे वितरण पूर्णपणे बंद झाले आहे. मात्र, सामान्य नागरिकांना रॉकेल मिळत नसताना देशात तयार होणाऱ्या केरोसीनचे पुढे नेमके काय होते, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.

सरकारने रॉकेलचे वितरण का बंद केले?

रॉकेलचे वितरण कमी करण्यामागे केंद्र सरकारची काही महत्त्वाची उद्दिष्टे होती. त्यामध्ये प्रामुख्याने स्वच्छ इंधनाचा प्रसार, प्रदूषण कमी करणे आणि अनुदानावरील आर्थिक भार कमी करणे या बाबींचा समावेश होता.

१. उज्ज्वला योजनेमुळे एलपीजीचा प्रसार : केंद्र सरकारने प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना सुरू करून गरीब कुटुंबांतील महिलांना एलपीजी गॅस कनेक्शन उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला. त्यामुळे पूर्वी रॉकेलवर अवलंबून असलेल्या अनेक कुटुंबांना स्वयंपाकासाठी गॅसचा पर्याय उपलब्ध झाला.

२. प्रदूषण आणि आरोग्याच्या समस्या : घरामध्ये रॉकेल जाळल्यामुळे धूर आणि हानिकारक प्रदूषक निर्माण होतात. यामुळे घरातील हवेची गुणवत्ता खराब होऊ शकते. श्वसनाच्या समस्या आणि आरोग्यावरील दुष्परिणाम टाळण्यासाठी स्वच्छ इंधनाचा वापर वाढवण्यावर सरकारने भर दिला.

३. विजेची उपलब्धता वाढली : पूर्वी ग्रामीण भागातील अनेक घरांमध्ये विजेची सुविधा नव्हती. त्यामुळे रात्रीच्या प्रकाशासाठी रॉकेलच्या दिव्यांचा वापर केला जात होता. मात्र, ग्रामीण विद्युतीकरणामुळे अशा घरांमध्ये विजेची उपलब्धता वाढली आणि रॉकेलवरील अवलंबित्व कमी झाले.

४. अनुदानाचा आर्थिक भार कमी करणे : सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेतून रॉकेल कमी दरात उपलब्ध करून देण्यासाठी सरकारला अनुदान द्यावे लागत होते. एलपीजी आणि विजेचा वापर वाढल्यामुळे रॉकेलवरील अनुदानाचा भार कमी करण्याच्या धोरणालाही प्रोत्साहन मिळाले.

५. रॉकेलचा गैरवापर रोखणे : अनुदानित रॉकेलचा खुल्या बाजारात वळवून औद्योगिक किंवा इतर कारणांसाठी वापर होण्याची शक्यता होती. वितरण व्यवस्थेतील गळती आणि गैरवापर रोखणे हेदेखील वितरण कमी करण्यामागील एक कारण होते.

रॉकेलचे उत्पादन बंद झाले आहे का?

रेशन दुकानांमधून रॉकेलचे वितरण कमी झाले असले तरी देशातील रिफायनरींमध्ये केरोसीन प्रकारच्या पेट्रोलियम उत्पादनांचे उत्पादन पूर्णपणे बंद झालेले नाही.

केंद्र सरकारच्या ऊर्जा कार्यक्षमता ब्युरोच्या (BEE) India Energy Scenario 2024-25 अहवालानुसार, आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये भारतात सुमारे 1.01 दशलक्ष मेट्रिक टन रॉकेलचे उत्पादन झाले. याच वर्षात देशांतर्गत वापर सुमारे 0.41 दशलक्ष मेट्रिक टन नोंदवण्यात आला.

विशेष म्हणजे 2016-17 मध्ये भारतातील रॉकेलचे उत्पादन सुमारे 6 दशलक्ष मेट्रिक टन होते. आठ वर्षांत उत्पादनात मोठी घट झाली आहे. यावरून घरगुती रॉकेलची मागणी आणि उत्पादन या दोन्हींमध्ये मोठा बदल झाल्याचे स्पष्ट होते.

मग तयार होणाऱ्या रॉकेलचा वापर कुठे होतो?

१. विमान वाहतूक क्षेत्रात : विमानांमध्ये वापरले जाणारे एव्हिएशन टर्बाइन फ्युएल (ATF) हे केरोसीन प्रकारच्या हायड्रोकार्बनपासून तयार केले जाते. मात्र, विमानांसाठी लागणारे इंधन विशिष्ट प्रक्रिया आणि कडक गुणवत्ता निकष पूर्ण करून तयार केले जाते. घरगुती रॉकेल थेट विमानांमध्ये वापरता येत नाही.

२. औद्योगिक क्षेत्रात : काही उद्योगांमध्ये भट्ट्या, हीटिंग यंत्रणा आणि विशिष्ट उत्पादन प्रक्रियांमध्ये केरोसीनचा वापर केला जातो.

३. स्वच्छता आणि सॉल्व्हेंट म्हणून : काही प्रकारचे केरोसीन यंत्रसामग्रीवरील ग्रीस, तेलकट पदार्थ आणि चिकट थर काढण्यासाठी वापरले जाते. काही औद्योगिक उत्पादनांमध्येही त्याचा उपयोग होतो.

४. निर्यात आणि इतर वापर : विशिष्ट दर्जाच्या केरोसीनची परदेशात निर्यात होऊ शकते. त्याशिवाय परवानगी असलेल्या विविध औद्योगिक आणि व्यावसायिक कारणांसाठीही त्याचा वापर होतो.

अनेक राज्ये झाली रॉकेलमुक्त!

केंद्र सरकारच्या 17 मार्च 2025 रोजीच्या माहितीनुसार, 2023-24 पर्यंत देशातील 13 राज्यांनी स्वतःला रॉकेलमुक्त घोषित केले होते. याचा अर्थ त्या राज्यांमध्ये सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेतील रॉकेलवरील अवलंबित्व संपुष्टात आणण्याच्या दिशेने मोठी प्रगती झाली आहे. मात्र, संपूर्ण देशात रॉकेलचे वितरण एकाच वेळी आणि पूर्णपणे बंद झालेले नाही. राज्यांनुसार त्याची स्थिती वेगवेगळी आहे.

रॉकेलच्या वापरात झालेला बदल लक्षवेधी!

एकेकाळी गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी अत्यावश्यक असलेले रॉकेल आज सामान्य घरांमधून मोठ्या प्रमाणात हद्दपार झाले आहे. त्याची जागा एलपीजी गॅस आणि विजेने घेतली आहे. सरकारच्या स्वच्छ इंधन धोरणामुळे घरगुती वापरात मोठा बदल झाला असला, तरी केरोसीन प्रकारच्या इंधनाची औद्योगिक आणि विमान वाहतूक क्षेत्रातील उपयुक्तता कायम आहे.

रेशन दुकानांमधून रॉकेल गायब झाले असले, तरी पेट्रोलियम क्षेत्रातून केरोसीनचे महत्त्व पूर्णपणे संपलेले नाही. पूर्वी प्रत्येक घरात दिसणारे रॉकेल आज वेगळ्या स्वरूपात ऊर्जा आणि उद्योग क्षेत्रात आपली भूमिका बजावत आहे.