मान्सूनची गेल्या दोन दशकातील सर्वात खराब परिस्थिती

नवी दिल्ली : यंदाचा नैऋत्य मान्सून देशासाठी चिंतेचा विषय ठरण्याची शक्यता आहे. रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, हवामान विभागातील दोन वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी सप्टेंबर महिन्यातही पावसाची स्थिती अपेक्षेपेक्षा कमकुवत राहण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. सप्टेंबर हा मान्सूनचा अखेरचा महत्त्वाचा महिना असून, या काळात पावसात मोठी तूट राहिल्यास यंदाचा मान्सून 2009 नंतरचा सर्वाधिक कमकुवत मान्सून ठरू शकतो.

सप्टेंबरमध्ये देशाच्या सरासरी पावसापेक्षा सुमारे 15 टक्क्यांपर्यंत कमी पाऊस होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. त्यामुळे खरीप पिकांच्या उत्पादनाबरोबरच आगामी रब्बी हंगामावरही त्याचा परिणाम होण्याची भीती आहे.

आतापर्यंत पावसाची तूट

यंदाच्या मान्सूनमध्ये आतापर्यंत देशाच्या सरासरी पावसात सुमारे 13 टक्क्यांची तूट असल्याचे सांगण्यात आले आहे. जुलै महिन्यात काही भागांमध्ये पावसाने जोरदार हजेरी लावत सरासरीपेक्षा सुमारे एक टक्का अधिक पाऊस झाला. मात्र, ऑगस्टमध्ये पुन्हा पावसाचा लहरीपणा पाहायला मिळत आहे.

काही भागांमध्ये मुसळधार पाऊस झाला असला तरी अनेक ठिकाणी पावसाची प्रतीक्षा कायम आहे. मराठवाड्यासह काही भागांमध्ये पावसाच्या सरी अधूनमधून बरसत असल्या तरी त्या अल्पकाळ टिकत असल्याने शेतीसाठी आवश्यक असलेली जमिनीतील ओल टिकवून ठेवणे शेतकऱ्यांसमोर आव्हान बनले आहे.

खरीप पिकांना मोठा धोका

भारताच्या शेतीसाठी मान्सून अत्यंत महत्त्वाचा आहे. देशातील सुमारे 70 टक्के पाऊस मान्सूनवर अवलंबून असल्याने पावसाच्या तुटीचा थेट परिणाम शेती उत्पादनावर होतो.

विशेषतः सप्टेंबरमध्ये पुरेसा पाऊस झाला नाही तर कापूस, सोयाबीन, मका आणि डाळी यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. पिकांच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास उत्पादन घटण्याची शक्यता वाढते.

याचा परिणाम केवळ शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावरच नव्हे, तर बाजारातील खाद्यपदार्थांच्या किमतींवरही होऊ शकतो. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही त्याचा फटका बसण्याची शक्यता आहे.

रब्बी हंगामाचीही चिंता

सप्टेंबरमधील पाऊस खरीप पिकांसाठी महत्त्वाचा असण्याबरोबरच आगामी रब्बी हंगामासाठी जमिनीत आवश्यक ओलावा निर्माण करण्यासाठीही महत्त्वाचा असतो. पावसाची कमतरता कायम राहिल्यास गहू आणि मोहरीसह अन्य रब्बी पिकांच्या पेरणीवर आणि उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.

जमिनीत पुरेसा ओलावा नसल्यास रब्बी हंगामात पिकांची पेरणी करण्यासाठी शेतकऱ्यांना अतिरिक्त सिंचनाची आवश्यकता भासू शकते. त्यामुळे उत्पादन खर्च वाढण्याचीही शक्यता आहे.

सप्टेंबरच्या पावसावर सर्वांचे लक्ष

हवामान विभागातील एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याच्या माहितीनुसार, सप्टेंबरमध्ये पावसात दोन अंकी घसरण होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे मान्सूनच्या अखेरच्या टप्प्यात किती पाऊस पडतो, याकडे शेतकरी, कृषी क्षेत्र आणि बाजारपेठेचे लक्ष लागले आहे.

यंदाच्या मान्सूनवर एल निनोच्या प्रभावाबाबतही चर्चा झाली होती. मात्र, प्रत्यक्षात काही भागांमध्ये मान्सूनने दमदार हजेरी लावल्याने शेतकऱ्यांच्या आशा अद्याप कायम आहेत. त्यामुळे सप्टेंबरमधील पावसाचे चित्र स्पष्ट झाल्यानंतरच यंदाच्या मान्सूनची अंतिम स्थिती किती गंभीर आहे, याचा अधिक स्पष्ट अंदाज येऊ शकतो.

मान्सून लवकर माघारी फिरण्याची शक्यता

दरम्यान, मान्सून यंदा लवकर माघारी फिरण्याची शक्यताही व्यक्त करण्यात आली आहे. उत्तर-पश्चिम आणि मध्य भारतातून सप्टेंबरच्या मध्यापासून मान्सूनच्या परतीला सुरुवात होऊ शकते. देशाच्या उर्वरित भागांत मात्र मान्सून ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत रेंगाळण्याची शक्यता आहे.

मान्सूनच्या परतीचा वेग आणि सप्टेंबरमधील पावसाचे प्रमाण हे आगामी शेती हंगामासाठी निर्णायक ठरणार आहे.

शेतकऱ्यांच्या नजरा आभाळाकडे

एकीकडे काही भागांत अतिवृष्टी आणि दुसरीकडे पावसाची प्रतीक्षा, अशा विरोधाभासी परिस्थितीत यंदाचा मान्सून पुढे सरकत आहे. पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे शेतकऱ्यांना पिके वाचवण्यासाठी मोठी कसरत करावी लागत आहे.

आता सप्टेंबरमध्ये समाधानकारक पाऊस पडतो का, यावर खरीप हंगामातील उत्पादनाचे चित्र मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. त्याचबरोबर रब्बी हंगामासाठी जमिनीत पुरेसा ओलावा उपलब्ध होतो का, हेदेखील महत्त्वाचे ठरणार आहे. त्यामुळे मान्सूनच्या अखेरच्या महिन्याकडे देशभरातील शेतकरी आणि कृषी क्षेत्राचे लक्ष लागले आहे.

टीप : सप्टेंबरमधील पावसाची ही स्थिती सध्या अंदाजाधारित असून प्रत्यक्ष पर्जन्यमानात बदल होऊ शकतो.