गगनचुंबी इमारती उंचावल्या, पण माणसांमधली नाती किती उंचावली?

शहरं आधुनिक झाली; घरे प्रशस्त झाली, सुरक्षा व्यवस्था अत्याधुनिक झाली… पण या सगळ्या गर्दीत माणूस मात्र अधिक एकटा होत चालला आहे. विशेषतः स्त्रियांच्या भावनिक जगण्याचा विचार केला, तर हा एकटेपणा अधिक गंभीरपणे समोर येतो.

काही दिवसांपूर्वी नोएडातील एका महिलेने सोशल मीडियावर एक वाक्य लिहिलं, “गगनचुंबी इमारतींमध्ये फक्त एकाकीपण असतं!” हे वाक्य केवळ एका महिलेचा वैयक्तिक अनुभव म्हणून पाहता येणार नाही. आधुनिक शहरांच्या बदलत्या जीवनशैलीकडे पाहिलं तर त्यामागे आजच्या नागरी समाजाचं एक मोठं वास्तव दडलेलं दिसतं.

मुंबई, पुणे, नागपूर, कोल्हापूर, बंगळूर, सुरत, कोलकाता अशा वेगाने विकसित होणाऱ्या शहरांमध्ये उंचच उंच इमारती उभ्या राहत आहेत. एका इमारतीत शेकडो कुटुंबं राहतात. लिफ्टमध्ये रोज एकमेकांना भेटणारी माणसं असतात. सोसायटीचे व्हॉट्सॲप ग्रुप असतात. सण उत्सवांचे फोटो असतात. सोशल मीडियावर एकमेकांच्या पोस्ट आणि स्टोरीज दिसतात. पण या सगळ्या संपर्काच्या पलीकडे एक प्रश्न मात्र कायम राहतो, आपण खरंच एकमेकांच्या आयुष्यात उपस्थित आहोत का?

पूर्वीच्या चाळसंस्कृतीचा विचार केला तर परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी होती. एकाच मजल्यावर अनेक घरं असायची. दारं कायम उघडी असायची. एका घरातून दुसऱ्या घरात सहज ये जा व्हायची. कधी एखाद्या घरातून केलेला पदार्थ शेजारी जायचा, तर कधी शेजारच्या घरातून चहाचा कप यायचा. त्या पदार्थांसोबत गप्पा जायच्या, सुख दुःखं जायची, समस्या शेअर व्हायच्या आणि गरज पडली की मदतीचा हातही पुढे यायचा.

आज मात्र घरं स्वतंत्र झाली आणि त्यासोबत माणसांचं जगणंही अधिक स्वतंत्र, किंबहुना अधिक एकटं झालं.

नव्या इमारतींमध्ये एका मजल्यावर मोजकीच कुटुंबं असतात. अनेक घरांचे दरवाजे दिवसातील बराच काळ बंद असतात. प्रत्येक घरात आपापली दिनचर्या, आपापली धावपळ आणि आपापल्या समस्या. शेजारी कोण राहतो हे माहिती असतं; पण त्या शेजाऱ्याच्या आयुष्यात नेमकं काय सुरू आहे, हे माहिती नसतं.

आपण एकमेकांच्या जवळ राहतो; पण एकमेकांसोबत जगत नाही.

आज एखाद्याला मदत हवी असेल तर आपण सोसायटीच्या ग्रुपवर मेसेज टाकू शकतो. एखाद्याचा वाढदिवस असेल तर शुभेच्छा देऊ शकतो. एखाद्याची सहल असेल तर फोटोवर लाईक करू शकतो. पण दिवसातून एकदा मनापासून “कशी आहेस? सगळं ठीक आहे ना?” असं विचारणारे किती जण आपल्या आसपास आहेत?

हा प्रश्न विशेषतः स्त्रियांच्या बाबतीत अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

गृहिणी असो, नोकरी करणारी महिला असो किंवा स्वतःचा व्यवसाय करणारी उद्योजिका असो, स्त्रीच्या आयुष्यात जबाबदाऱ्यांची संख्या मोठी असते. घरातील मुलं, त्यांचं शिक्षण, वृद्धांची काळजी, घरकाम, पतीची दिनचर्या, आर्थिक नियोजन, अचानक उद्भवणाऱ्या समस्या, या सगळ्याचं व्यवस्थापन अनेकदा स्त्रीच्या मानसिक पातळीवर सुरू असतं.

ती दिवसभर अनेकांसाठी उपलब्ध असते; पण तिच्यासाठी कोण उपलब्ध आहे, हा प्रश्न मात्र अनेकदा अनुत्तरित राहतो.

म्हणूनच स्त्रीला फक्त आजूबाजूला किती माणसं आहेत यापेक्षा त्या माणसांपैकी किती जण खऱ्या अर्थाने तिच्यासोबत आहेत, हे अधिक महत्त्वाचं वाटतं.

हाय राईज सोसायट्यांमध्ये सुरक्षा व्यवस्थेची कमतरता नसते. CCTV कॅमेरे, सुरक्षा रक्षक, इंटरकॉम, ॲक्सेस कार्ड, गेट पास अशा अनेक सुविधा उपलब्ध असतात. मात्र सुरक्षिततेचा अर्थ केवळ अनोळखी व्यक्तीला सोसायटीत प्रवेश न देणे इतकाच नाही.

एखादी महिला घरात एकटी असताना अचानक तब्येत बिघडली, रात्री एखादी अडचण आली किंवा तिला तातडीने मदतीची गरज भासली तर तिच्या मनात पहिला प्रश्न असतो, “मला मदत करायला कोण येईल?”

CCTV तिच्यावर लक्ष ठेवू शकतो; सुरक्षा रक्षक गेट सांभाळू शकतो; इंटरकॉम संपर्क साधून देऊ शकतो. पण संकटाच्या क्षणी तिच्या दारावर उभं राहून “काय झालं? मी आहे” असं म्हणणारं माणूस कोण, याची जागा कोणतीही यंत्रणा घेऊ शकत नाही.

म्हणूनच आधुनिक सोसायट्यांना केवळ अत्याधुनिक सुरक्षा व्यवस्थेची नव्हे, तर मानवी नात्यांच्या सुरक्षिततेचीही गरज आहे.

स्वतंत्र फ्लॅट आपल्याला स्वातंत्र्य देतो. स्वतंत्र खोली आपल्याला खाजगीपणा देते. स्वतंत्र जीवनशैली आपल्याला निर्णय घेण्याची मुभा देते. हे सगळं नक्कीच आवश्यक आहे. मात्र, जेव्हा खाजगीपणाचं रूपांतर समाजापासून पूर्णपणे दूर जाण्यात होतं, तेव्हा समस्या निर्माण होते.

एकटेपणा आणि एकांत यात फरक आहे.

एकांत आपण निवडतो; पण एकटेपणा अनेकदा आपल्यावर येतो.

आणि या दोन्हींची गल्लत होणं धोकादायक आहे.

आज आर्थिकदृष्ट्या सक्षम व्यक्ती अनेक सुविधा विकत घेऊ शकते. घरपोच अन्न मिळू शकतं, घरकामासाठी मदतनीस मिळू शकतो, मुलांसाठी डे केअर मिळू शकतं, प्रवासाची सुविधा मिळू शकते, मनोरंजनासाठी असंख्य पर्याय उपलब्ध आहेत. पण एक गोष्ट मात्र कोणत्याही पैशाने विकत घेता येत नाही, विश्वासाचं आणि आपुलकीचं नातं.

समुदाय तयार करण्यासाठी पैसा नव्हे, तर वेळ आणि सहभाग लागतो.

विशेषतः स्त्रियांसाठी एक छोटासा मैत्रीचा किंवा परस्पर मदतीचा समूहही मोठा आधार ठरू शकतो. एखाद्या महिलेने मन मोकळं करण्यासाठी फोन करावा, एखाद्या आपत्कालीन प्रसंगी शेजारी धावून यावं, मुलांच्या बाबतीत एकमेकींना मदत व्हावी किंवा फक्त काही वेळ मनमोकळ्या गप्पा व्हाव्यात, या छोट्या गोष्टींची किंमत मोठी असते.

सोशल मीडियाने आपल्याला जोडल्यासारखं केलं आहे; पण प्रत्यक्षात तो संपर्क नेहमीच नात्यात बदलतो असं नाही.

व्हॉट्सॲप ग्रुप म्हणजे समुदाय नाही.

फॉलोअर्स म्हणजे आधारव्यवस्था नाही.

लाईक म्हणजे आपुलकी नाही आणि सतत ऑनलाइन असणं म्हणजे भावनिकदृष्ट्या कोणाच्या सोबत असणं नव्हे.

एखाद्या स्त्रीच्या पोस्टला शंभर लाईक्स मिळू शकतात; पण तिच्या मनात काय चाललं आहे हे विचारणारा एकही व्यक्ती नसेल, तर त्या शंभर लाईक्सचा उपयोग किती?

म्हणून एखादी स्त्री “मला एकटं वाटतंय” असं म्हणते तेव्हा तिला लगेच “पॉझिटिव्ह राहा”, “स्वतःवर प्रेम करा”, “स्वतःमध्ये रमायला शिका” असे सल्ले देण्यापेक्षा तिचं म्हणणं ऐकून घेणं अधिक गरजेचं आहे.

कारण प्रत्येक वेळी एकटेपणाचं कारण त्या व्यक्तीच्या मनात नसतं. कधी कधी तिच्या आजूबाजूचं वातावरणच तिला एकटं करत असतं.

दिवसभर घरात राहूनही कोणाशी अर्थपूर्ण संवाद न होणं, आपल्या कामाची दखल घेतली न जाणं, सतत जबाबदाऱ्यांचा विचार करत राहणं आणि स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्यासाठी जागाच न मिळणं, हीदेखील भावनिक उपेक्षेचीच एक रूपं आहेत.

आजच्या स्त्रीला स्वातंत्र्य हवं आहे, हे निश्चित. पण स्वातंत्र्य म्हणजे नाती नकोत असा त्याचा अर्थ नाही. उलट, स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाला निरोगी आणि विश्वासू नात्यांची गरज अधिक असते.

तिला तिच्या विचारांचा आदर करणारी माणसं हवी असतात. तिचं बोलणं मध्येच न तोडता ऐकून घेणारी माणसं हवी असतात. तिच्या समस्या कमी लेखण्याऐवजी त्या समजून घेणारी माणसं हवी असतात. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, गरज पडल्यावर “तू एकटी नाहीस” असं सांगणारी माणसं हवी असतात.

म्हणूनच शहरांच्या विकासाचा अर्थ फक्त नवीन रस्ते, मेट्रो, मॉल्स आणि गगनचुंबी इमारती एवढाच नसावा.

शहरं उंच होत असताना नातीही उंचावली पाहिजेत.

आपण इमारतींचे मजले वाढवले; आता माणसांमधील विश्वासाचे स्तर वाढवण्याची वेळ आली आहे. आपण सोसायट्यांमध्ये सुरक्षा व्यवस्था निर्माण केली; आता भावनिक सुरक्षिततेची संस्कृती निर्माण करण्याची गरज आहे. आपण घरांना सुंदर केलं; आता त्या घरांमध्ये येणाऱ्या जाणाऱ्या माणसांमध्ये आपुलकी निर्माण करण्याची गरज आहे.

कारण शेवटी माणूस किती मोठ्या घरात राहतो, कितव्या मजल्यावर राहतो किंवा त्याच्याकडे किती सुविधा आहेत, यापेक्षा गरजेच्या वेळी त्याच्या बाजूला उभं राहणारं कोणीतरी आहे का, हेच त्याच्या आयुष्याच्या समृद्धीचं खरं मोजमाप आहे.

गगनचुंबी इमारती शहरांची उंची दाखवतात; पण माणसांमधली घट्ट नाती समाजाची उंची ठरवतात.

आणि म्हणूनच आता फक्त उंच इमारती बांधण्याची नाही, तर उंच, विश्वासू आणि जिव्हाळ्याची नाती उभारण्याची वेळ आली आहे.

कारण घरं सुखी करण्यासाठी सुविधा पुरेशा असतात; पण माणसं सुखी करण्यासाठी माणसांची साथ लागते.