दोहा: अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी कतारची राजधानी दोहा येथील एका व्यावसायिक कार्यक्रमात मोठे विधान केले आहे. त्यांनी अॅपल कंपनीला भारतात आयफोन उत्पादन न करण्याचे आवाहन केले असून, त्याऐवजी अमेरिकेत उत्पादन वाढवण्यावर भर देण्यास सांगितले आहे. ट्रम्प यांनी अॅपलचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (सीईओ) टिम कुक यांच्याशी झालेल्या संभाषणाचा उल्लेख करत हे मत व्यक्त केले. हे विधान ट्रम्प यांच्या ‘अमेरिका फर्स्ट’ धोरणाचे प्रतिबिंब मानले जात आहे, ज्यामुळे भारताच्या ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमासमोर नवे आव्हान उभे राहण्याची शक्यता आहे.
ट्रम्प यांचे टिम कुक यांच्याशी संभाषण
ट्रम्प यांनी दोहा येथील कार्यक्रमात सांगितले, “मी काल टिम कुक यांच्याशी बोललो. मी त्यांना म्हणालो, टिम, आम्ही तुमच्याशी खूप चांगले वागतोय. तुम्ही ५०० अब्ज डॉलर्सची कंपनी बांधत आहात, पण आता मी ऐकत आहे की तुम्ही भारतात कारखाने बांधत आहात. मला वाटते, भारतात कारखाने उभारण्याची गरज नाही. जर तुम्हाला भारताला मदत करायची असेल तर ठीक आहे, पण भारत हा जगातील सर्वात जास्त कर आकारणाऱ्या देशांपैकी एक आहे. तिथे विक्री करणे कठीण आहे.”
ट्रम्प यांनी पुढे म्हटले, “तुम्ही आधी चीनमध्ये कारखाने बांधले, ते आम्ही वर्षानुवर्षे सहन केले. आता आम्हाला तुम्ही भारतात कारखाने बांधावेत असे वाटत नाही. भारत स्वतःची काळजी घेऊ शकतो. ते खूप चांगले काम करत आहेत. आम्हाला तुम्ही अमेरिकेत कारखाने उभारावेत असे वाटते.” त्यांच्या मते, अॅपलने आता अमेरिकेत ५०० अब्ज डॉलर्सच्या गुंतवणुकीसह उत्पादन वाढवावे, ज्यामुळे अमेरिकेत रोजगाराच्या संधी वाढतील.
भारताने दिला शून्य कराचा प्रस्ताव?
ट्रम्प यांनी दावा केला की, भारताने अमेरिकन वस्तूंवर शून्य कर (टॅरिफ) आकारण्याचा प्रस्ताव दिला आहे. ते म्हणाले, “भारताने आम्हाला एक प्रस्ताव दिला आहे, ज्यामध्ये त्यांनी आपल्या वस्तूंवर कोणताही कर लादणार नाही असे आश्वासन दिले आहे.” मात्र, भारत सरकारने याबाबत स्पष्टता देताना सांगितले की, अमेरिकेसोबत व्यापार कराराबाबत चर्चा सुरू आहे, पण अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय झालेला नाही. व्यापार तज्ज्ञ अजय श्रीवास्तव यांच्या मते, भारत ‘झीरो फॉर झीरो’ धोरणाचा अवलंब करू शकतो, ज्यामध्ये दोन्ही देश परस्परांविरुद्ध टॅरिफ कमी करतील.
भारतात अॅपलचे वाढते पाऊलखुणा
अॅपल सध्या भारतात आपली उत्पादन क्षमता वाढवण्यावर भर देत आहे. भारतात फॉक्सकॉन, पेगाट्रॉन आणि टाटा इलेक्ट्रॉनिक्स यांच्या सहकार्याने अॅपल दरवर्षी सुमारे ४० दशलक्ष आयफोन असेंबल करते, जे कंपनीच्या जागतिक उत्पादनाच्या १५% आहे. २०२४-२५ मध्ये भारतात अॅपलने २२ अब्ज डॉलर्सच्या आयफोनचे उत्पादन केले, जे गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ६०% अधिक आहे. यापैकी बहुतांश आयफोन अमेरिकेत निर्यात केले जातात.
अॅपलने भारताला आपल्या ‘चायना प्लस वन’ धोरणाचा महत्त्वाचा भाग बनवले आहे, ज्यामध्ये कंपनी चीनवरील अवलंबित्व कमी करून भारतासारख्या देशांमध्ये उत्पादन वाढवत आहे. भारत सरकारच्या ‘मेक इन इंडिया’ आणि ‘प्रॉडक्शन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह’ (PLI) योजनांमुळे अॅपलला उत्पादन खर्चात कपात आणि कुशल मनुष्यबळाचा लाभ मिळत आहे. टाटा इलेक्ट्रॉनिक्सने अलीकडेच पेगाट्रॉनची भारतातील युनिट ताब्यात घेतली असून, आपली क्षमता वाढवण्यावर भर दिला आहे.
‘मेक इन इंडिया’ ला धक्का?
ट्रम्प यांचे विधान भारताच्या ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमासाठी आव्हान ठरू शकते. भारतात अॅपलच्या उत्पादनामुळे लाखो रोजगार निर्माण झाले आहेत आणि देश स्मार्टफोन उत्पादनाचे जागतिक केंद्र बनत आहे. जर अॅपलने अमेरिकेत उत्पादन हलवले, तर भारतातील रोजगार आणि निर्यातीवर परिणाम होऊ शकतो. याशिवाय, भारतात आयफोन बनवणे चीनच्या तुलनेत ५-१०% महाग आहे, तर अमेरिकेत उत्पादन खर्च आणखी वाढू शकतो, ज्यामुळे आयफोनच्या किमती वाढण्याची शक्यता आहे.
मात्र, अॅपलने भारत सरकारला आश्वासन दिले आहे की, त्यांच्या भारतातील गुंतवणूक योजना कायम राहतील. कंपनी विशेषतः आयफोन १७ प्रो मॉडेल्सचे उत्पादन भारतात वाढवण्याची योजना आखत आहे. अॅपलच्या म्हणण्यानुसार, भारतातील गुंतवणूक कोविडनंतरच्या योजनांनुसार सुरू राहील, आणि PLI योजनेचा लाभ घेत स्मार्टफोन उत्पादनावर भर दिला जाईल.
भारत सरकारचे सावध पाऊल
ट्रम्प यांच्या विधानानंतर भारत सरकारने सावध भूमिका घेतली आहे. एका वरिष्ठ सरकारी अधिकाऱ्याने सांगितले, “भारत आता जागतिक मोबाइल उत्पादनाचे मजबूत केंद्र बनला आहे. कंपन्या येथील स्पर्धात्मकता आणि व्यावसायिक संधी पाहून निर्णय घेतात, राजकीय वक्तव्यांवर नाही.” भारत सरकार अॅपलसोबत चर्चा करत असून, कंपनीच्या गुंतवणुकीला पाठिंबा देण्याचे आश्वासन दिले आहे.
सामाजिक माध्यमांवरील प्रतिक्रिया
ट्रम्प यांच्या विधानानंतर सामाजिक माध्यमांवर, विशेषतः X वर, याबाबत तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या. काहींनी याला भारताच्या ‘मेक इन इंडिया’ साठी धक्का मानले, तर काहींनी ट्रम्प यांच्या ‘अमेरिका फर्स्ट’ धोरणावर टीका केली. एका X पोस्टमध्ये म्हटले आहे, “ट्रम्प अंकल व्यापार करत आहेत, अमेरिकेची अशी मैत्री कशाला?” दुसऱ्या पोस्टमध्ये अॅपलच्या भारतातील उत्पादनाला पाठिंबा दर्शवला गेला, “अॅपलने अधिकृतपणे सांगितले की आता अमेरिकेत विकले जाणारे आयफोन भारतीय बनावटीचे असतील.”
पुढे काय?
अॅपल सध्या भारतातील उत्पादन वाढवण्याच्या योजनेत आहे, आणि २०२६ पर्यंत दरवर्षी ६० दशलक्ष आयफोन भारतात बनवण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे, जे सध्याच्या क्षमतेच्या दुप्पट आहे. मात्र, ट्रम्प यांच्या टॅरिफ धोरणामुळे आणि त्यांच्या अमेरिकेत उत्पादन वाढवण्याच्या दबावामुळे अॅपलसमोर कठीण निर्णय आहे. कंपनीने अमेरिकेत ५०० अब्ज डॉलर्सच्या गुंतवणुकीचे आश्वासन दिले आहे, ज्यात ह्यूस्टन येथे नवीन मॅन्युफॅक्चरिंग प्लँटचा समावेश आहे.
भारतासाठी हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे, कारण अॅपलसारख्या कंपन्यांचा विस्तार देशाच्या अर्थव्यवस्थेला चालना देऊ शकतो. मात्र, ट्रम्प यांच्या धोरणांमुळे जागतिक व्यापारात निर्माण होणारी अनिश्चितता आणि टॅरिफ युद्ध यामुळे भारताला आपली रणनीती पुन्हा आखावी लागू शकते.