‘ब्लड ऑन कॉल’: रक्तपुरवठा करणारी सरकारची सेवा सुरु

नवी दिल्ली: भारत सरकारने रक्ताच्या तातडीच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी एक अभिनव आणि जीवनरक्षक उपक्रम सुरू केला आहे. आजपासून, ‘१०४’ हा रक्ताच्या गरजांसाठी समर्पित क्रमांक म्हणून कार्यरत असेल. या सेवेचे नाव ‘ब्लड ऑन कॉल’ असे असून, यामुळे रक्ताची गरज असलेल्या रुग्णांना तात्काळ आणि कार्यक्षम रक्तपुरवठा उपलब्ध होणार आहे. या योजनेच्या माध्यमातून देशभरातील रक्तपुरवठा व्यवस्थेत मोठी सुधारणा होण्याची अपेक्षा आहे.

सेवेची प्रमुख वैशिष्ट्ये

‘ब्लड ऑन कॉल’ सेवेच्या अंतर्गत, कोणत्याही व्यक्तीला रक्ताची आवश्यकता असल्यास फक्त १०४ या क्रमांकावर कॉल करावा लागेल. यानंतर, ४० किलोमीटर परिघात आणि चार तासांच्या आत आवश्यक रक्त रुग्णापर्यंत पोहोचवले जाईल. या सेवेची किंमत अत्यंत परवडणारी ठेवण्यात आली आहे – प्रति बाटली (युनिट) रु. ४५०/- आणि वाहतुकीसाठी रु. १००/- इतका नाममात्र खर्च आकारला जाईल. ही सेवा रक्ताची तातडीची गरज असलेल्या रुग्णांसाठी, विशेषतः आपत्कालीन परिस्थितीत, वरदान ठरणार आहे.

योजनेचा उद्देश आणि गरज

भारतात दरवर्षी सुमारे १.४६ कोटी युनिट रक्ताची आवश्यकता असते, परंतु सध्या केवळ १.२ कोटी युनिट रक्त उपलब्ध होते, असे विश्व स्वास्थ्य संघटनेने (WHO) २०१२ मध्ये नमूद केले आहे. दिल्ली-एनसीआर परिसरातच दरवर्षी एक लाख युनिट रक्ताची कमतरता जाणवते. या तफावतीमुळे अनेक रुग्णांना, विशेषतः थॅलेसेमिया, हिमोफिलिया, ल्युकेमिया, अपघात, शस्त्रक्रिया किंवा गर्भधारणेशी संबंधित गुंतागुंत यांसारख्या परिस्थितीत रक्त मिळण्यास विलंब होतो. ‘ब्लड ऑन कॉल’ सेवेचा उद्देश ही कमतरता दूर करणे आणि रक्तपुरवठा प्रक्रिया अधिक सुसज्ज व जलद करणे हा आहे.

सेवेचे कार्यप्रणाली

‘ब्लड ऑन कॉल’ सेवा e-RaktKosh या केंद्रीकृत डिजिटल व्यासपीठाशी जोडलेली आहे, जी देशभरातील रक्तपेढ्यांचे डिजिटल व्यवस्थापन करते. कॉल केल्यानंतर, नजीकच्या रक्तपेढीशी संपर्क साधला जाईल, जिथे रक्ताचे युनिट उपलब्ध आहे. रक्ताची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी प्रत्येक युनिटची HIV, Hepatitis B, Hepatitis C, सिफिलीस आणि मलेरिया यांसारख्या संसर्गजन्य आजारांसाठी तपासणी केली जाते. याशिवाय, रक्ताच्या वाहतुकीसाठी विशेष ब्लड मोबाइल व्हॅन वापरल्या जातील, ज्या रक्त संकलन आणि वाहतूक यासाठी सुसज्ज आहेत. या व्हॅन्समध्ये रक्त साठवणुकीसाठी रेफ्रिजरेटेड सुविधा आणि इतर आवश्यक उपकरणे उपलब्ध आहेत.

रक्तपुरवठ्याची प्रक्रिया

– कॉल आणि नोंदणी: रुग्ण किंवा त्यांचे नातेवाईक १०४ वर कॉल करून रक्ताची गरज नोंदवतील. यामध्ये रक्तगट, युनिट्सची संख्या आणि रुग्णाचे स्थान याची माहिती दिली जाईल.

– रक्तपेढीशी समन्वय: e-RaktKosh व्यासपीठाद्वारे नजीकच्या रक्तपेढीशी संपर्क साधला जाईल.

– वाहतूक: रक्त विशेष वाहनांद्वारे ४० किलोमीटर परिघात चार तासांत पोहोचवले जाईल.

– खर्च: प्रत्येक युनिटसाठी रु. ४५०/- आणि वाहतुकीसाठी रु. १००/- आकारले जातील, जे रक्तपेढ्यांमधील प्रक्रिया आणि चाचणी खर्च लक्षात घेता अत्यंत वाजवी आहे.

रक्तदात्यांचे योगदान

ही सेवा यशस्वी होण्यासाठी स्वैच्छिक रक्तदात्यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. भारतात १९९६ मधील सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानंतर व्यावसायिक रक्तदानावर बंदी घालण्यात आली आहे, आणि आता १००% स्वैच्छिक रक्तदानावर भर दिला जातो. रक्तदात्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी राष्ट्रीय रक्त संचार परिषद (NBTC) आणि राज्य रक्त संचार परिषद (SBTC) यांनी अनेक उपक्रम राबवले आहेत, जसे की रक्तदान शिबिरे, जागरूकता मोहिमा आणि डिजिटल प्रमाणपत्रे. प्रत्येक रक्त युनिटमधून वेगवेगळ्या घटकांचे (जसे की लाल रक्तपेशी, प्लाझ्मा, आणि प्लेटलेट्स) पृथक्करण करून एका दात्याच्या रक्ताने चार रुग्णांचे प्राण वाचवले जाऊ शकतात.

आव्हाने आणि उपाय

भारतात रक्तपुरवठा प्रणाली अजूनही खंडित आहे, आणि रक्तपेढ्यांचे वितरण असमान आहे. याशिवाय, रक्ताची मागणी आणि पुरवठा यांच्यातील तफावत (सुमारे १० लाख युनिट्स) हा मोठा मुद्दा आहे. ‘ब्लड ऑन कॉल’ सेवा या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी डिजिटल तंत्रज्ञान, सुसज्ज वाहतूक व्यवस्था आणि स्वैच्छिक रक्तदानाला प्रोत्साहन देण्यावर भर देते. तसेच, रक्ताची गुणवत्ता सुनिश्चित करण्यासाठी प्रगत तपासणी पद्धती, जसे की न्यूक्लिक ऍसिड टेस्टिंग (NAT), यांचा वापर वाढवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

सामाजिक प्रभाव

‘ब्लड ऑन कॉल’ सेवेमुळे रुग्णांना तातडीने रक्त मिळण्याची सुविधा तर मिळेलच, शिवाय रक्तपेढ्यांचे व्यवस्थापन अधिक कार्यक्षम होईल. ही योजना विशेषतः ग्रामीण आणि दुर्गम भागात उपयुक्त ठरेल, जिथे रक्तपेढ्यांची कमतरता आहे. याशिवाय, परवडणाऱ्या किमतीमुळे आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांनाही ही सेवा परवडेल. रक्तदानाबाबत जागरूकता वाढवण्यासाठी सरकारने राष्ट्रीय स्वैच्छिक रक्तदान दिन (१ ऑक्टोबर) यासारख्या उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले आहे.

संपर्क आणि अधिक माहिती

या सेवेचा लाभ घेण्यासाठी किंवा रक्तदानाबाबत अधिक माहिती मिळवण्यासाठी १०४ या क्रमांकावर संपर्क साधता येईल. तसेच, e-RaktKosh पोर्टल (https://eraktkosh.mohfw.gov.in) वर नजीकच्या रक्तपेढ्या, रक्ताची उपलब्धता आणि रक्तदान शिबिरांबाबत माहिती मिळू शकते.

‘ब्लड ऑन कॉल’ ही योजना भारताच्या रक्तपुरवठा व्यवस्थेत एक मैलाचा दगड ठरणार आहे. तातडीच्या परिस्थितीत रक्त उपलब्ध करून देण्याची ही सेवा रुग्णांचे प्राण वाचवण्यासोबतच स्वैच्छिक रक्तदानाला प्रोत्साहन देईल आणि रक्तपेढ्यांचे व्यवस्थापन अधिक सुसज्ज करेल. नागरिकांनी या योजनेत सहभागी होऊन रक्तदानाला पाठिंबा द्यावा, असे आवाहन सरकारने केले आहे. ही सेवा खऱ्या अर्थाने *‘रक्त हेच जीवन’* या उक्तीला सार्थ ठरवणारी आहे.