कोल्हापूर : ज्येष्ठ शिक्षणसम्राट, माजी राज्यपाल, पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित आणि देशातील उच्च शिक्षण क्षेत्राला नवी दिशा देणारे डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव (डी. वाय.) पाटील यांचे आज (मंगळवारी) कोल्हापुरात वृद्धापकाळाने निधन झाले. ते ९० वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाने शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा, समाजकारण आणि राजकीय क्षेत्रात शोककळा पसरली असून, समाजपरिवर्तनासाठी शिक्षणाचा प्रभावी वापर करणाऱ्या एका दूरदृष्टीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अंत झाला आहे.
२२ ऑक्टोबर १९३५ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील अंबाप या ग्रामीण व शेतीप्रधान गावात साध्या शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून पुढे येत त्यांनी आपल्या जिद्द, दूरदृष्टी आणि कर्तृत्वाच्या बळावर देशातील अग्रगण्य शिक्षणसम्राट म्हणून लौकिक मिळवला. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही जागतिक दर्जाचे शिक्षण उपलब्ध व्हावे, हा त्यांचा आयुष्यभराचा ध्यास होता.
सक्रिय राजकारणात उल्लेखनीय कारकीर्द घडवल्यानंतर वयाच्या सुमारे ४५व्या वर्षी त्यांनी आपले संपूर्ण लक्ष शिक्षण क्षेत्राकडे केंद्रित केले. १९८३ मध्ये नवी मुंबई येथे रामराव आदिक इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (RAIT) या अभियांत्रिकी महाविद्यालयाची स्थापना करून त्यांनी आधुनिक शिक्षणक्रांतीची मुहूर्तमेढ रोवली. पुढे त्यांच्या नेतृत्वाखाली उभ्या राहिलेल्या डी. वाय. पाटील समूहाने देशातील उच्च शिक्षण क्षेत्रात नवा आदर्श निर्माण केला. आज या समूहाअंतर्गत कोल्हापूर, पुणे, नवी मुंबईसह विविध ठिकाणी डीम्ड विद्यापीठे, खाजगी विद्यापीठे आणि १८० हून अधिक शैक्षणिक संस्था कार्यरत असून अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, दंतचिकित्सा, फार्मसी, व्यवस्थापन, कृषी, आर्किटेक्चर आणि इतर अनेक शाखांमध्ये लाखो विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत.
राजकीय क्षेत्रातही त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी १९५७ ते १९६२ या कालावधीत कोल्हापूरचे महापौर म्हणून काम पाहिले. त्यानंतर १९६७ आणि १९७२ मध्ये पन्हाळा विधानसभा मतदारसंघातून आमदार म्हणून निवडून येत विधानसभेत प्रतिनिधित्व केले. त्यांच्या प्रशासकीय अनुभवाची दखल घेत केंद्र सरकारने त्यांची प्रथम त्रिपुराचे (२००९–२०१३) आणि त्यानंतर बिहारचे (२०१३–२०१४) राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. याशिवाय त्यांनी पश्चिम बंगालच्या राज्यपालपदाचा अतिरिक्त कार्यभारही यशस्वीपणे सांभाळला.
शिक्षण क्षेत्राइतकेच आरोग्य आणि क्रीडा क्षेत्रातही त्यांचे योगदान मोलाचे राहिले. नवी मुंबईतील जागतिक दर्जाचे डी. वाय. पाटील स्टेडियम हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक मानले जाते. या मैदानावर अनेक आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने आणि आयपीएल स्पर्धांचे आयोजन झाले. तसेच अत्याधुनिक वैद्यकीय महाविद्यालये, रुग्णालये, संशोधन केंद्रे आणि चॅरिटेबल हॉस्पिटल्सच्या माध्यमातून त्यांनी गुणवत्तापूर्ण आरोग्यसेवा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केले.
शिक्षण आणि समाजसेवेतील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल भारत सरकारने १९९१ मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. तसेच देश-विदेशातील अनेक नामांकित विद्यापीठांनी त्यांना मानद डॉक्टरेट (D.Litt.) प्रदान करून त्यांच्या कार्याचा गौरव केला.
डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या पश्चात त्यांचा परिवार शिक्षण, आरोग्य आणि समाजकारणात सक्रिय आहे. काँग्रेसचे आमदार सतेज (बंटी) पाटील, डॉ. संजय डी. वाय. पाटील, विजय डी. वाय. पाटील, डॉ. अजिंक्य डी. वाय. पाटील, डॉ. नंदिता पालशेतकर तसेच माजी आमदार ऋतुराज पाटील हे विविध क्षेत्रांत त्यांचा सामाजिक आणि शैक्षणिक वारसा पुढे नेत आहेत.
डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनाने केवळ एका शिक्षणतज्ज्ञाचा नव्हे, तर शिक्षणाच्या माध्यमातून समाज घडविणाऱ्या दूरदृष्टीच्या राष्ट्रनिर्मात्याचा अंत झाला आहे. त्यांच्या कार्यामुळे लाखो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला नवी दिशा मिळाली. त्यांनी उभारलेल्या शैक्षणिक संस्था, आरोग्यसेवा आणि सामाजिक उपक्रम हेच त्यांच्या कार्याचे चिरंतन स्मारक राहतील. त्यांच्या जाण्याने महाराष्ट्राच्या तसेच देशाच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक इतिहासातील एक सुवर्ण अध्याय संपुष्टात आला आहे.