महाराष्ट्रात सध्या स्मार्ट मीटर व डिजिटल मीटर या विषयावर बरेचसे वाद सुरू आहेत तसेच लोकांनाही नेमकं दोन्हीमध्ये काय फरक आहे हे समजण्यासाठी आपण खालील माहिती वाचून लक्षात घेऊ.
महाराष्ट्रात महावितरण कंपनीने पारंपरिक वीज मीटरऐवजी आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित स्मार्ट मीटर आणि डिजिटल मीटर बसवण्यास सुरुवात केली आहे. विशेषतः टाइम ऑफ डे (TOD) मीटरसारख्या डिजिटल मीटरच्या स्थापनेमुळे ग्राहकांमध्ये चर्चा सुरू आहे. मात्र, स्मार्ट मीटर आणि डिजिटल मीटर यांच्यात नेमका फरक काय आहे? याबाबत ताज्या माहितीच्या आधारे आणि विविध स्रोतांचा आधार घेऊन खालीलप्रमाणे माहिती सादर केली आहे.
स्मार्ट मीटर आणि डिजिटल मीटर यांच्यातील फरक
तंत्रज्ञान आणि कार्यपद्धती:
स्मार्ट मीटर: स्मार्ट मीटर हे प्रगत डिजिटल तंत्रज्ञानावर आधारित असून, ते वीज वापराची माहिती रिअल टाइममध्ये ग्राहक आणि वीज कंपनी यांना पुरवतात. हे मीटर इंटरनेट कनेक्टिव्हिटीद्वारे डेटा ट्रान्समिट करतात, ज्यामुळे वीज वापर, बिलिंग आणि समस्यांचे त्वरित निदान शक्य होते. स्मार्ट मीटरमध्ये स्वयंचलित रीडिंग, दोन-मार्गी संवाद (Two-Way Communication), आणि रिमोट मॉनिटरिंगची सुविधा असते. यामुळे वीज गळती, खंडित पुरवठा किंवा तांत्रिक दोष त्वरित शोधता येतात.
डिजिटल मीटर (TOD मीटर): डिजिटल मीटर हे देखील आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित असतात, परंतु यामध्ये स्मार्ट मीटरइतकी प्रगत कनेक्टिव्हिटी नसते. TOD (टाइम ऑफ डे) मीटर हे डिजिटल मीटरचाच एक प्रकार आहे, जे वीज वापराची माहिती दिवसाच्या वेगवेगळ्या वेळेनुसार रेकॉर्ड करते. यामुळे वीज दरांचे वेगवेगळ्या वेळेनुसार निर्धारण करता येते. हे मीटर प्रामुख्याने पोस्टपेड पद्धतीने काम करतात आणि ग्राहकांना महावितरणच्या मोबाइल ॲपद्वारे रिअल-टाइम माहिती उपलब्ध करतात.
वापर आणि उद्देश
स्मार्ट मीटर: स्मार्ट मीटरचा मुख्य उद्देश वीज वापरावर अधिक पारदर्शकता आणणे आणि वीज वितरण प्रणालीला कार्यक्षम बनवणे हा आहे. हे मीटर प्रीपेड आणि पोस्टपेड दोन्ही पद्धतींसाठी वापरले जाऊ शकतात. याशिवाय, स्मार्ट मीटरमुळे ग्राहकांना त्यांच्या वीज वापरावर नियंत्रण ठेवता येते आणि वीज कंपनीला गळती किंवा चोरी ओळखण्यास मदत होते.
डिजिटल मीटर (TOD): TOD मीटरचा वापर प्रामुख्याने वीज दरांचे वेळेनुसार व्यवस्थापन करण्यासाठी होतो. उदाहरणार्थ, रात्रीच्या वेळी औद्योगिक ग्राहकांना कमी दरात वीज पुरवली जाते, तर घरगुती ग्राहकांना रात्री जास्त दर आकारला जाऊ शकतो. यामुळे वीज वापराचे स्वयं-अनुशासन शक्य होते.
स्थापना आणि खर्च
स्मार्ट मीटर: स्मार्ट मीटर बसवण्यासाठी केंद्र सरकारच्या सुधारित वितरण क्षेत्र योजनेअंतर्गत (RDSS) अनुदान दिले जाते. महावितरणने स्मार्ट प्रीपेड मीटर बसवण्याचा प्रस्ताव मागे घेतला असला, तरी काही ठिकाणी स्मार्ट मीटरचा वापर सुरू आहे जे मोफत दिले जात आहेत.
डिजिटल मीटर (TOD): TOD मीटर सध्या नवीन वीज जोडणी, नादुरुस्त मीटर बदलणे किंवा तक्रारी असलेल्या ग्राहकांसाठी बसवले जात आहेत. हे मीटर देखील मोफत पुरवले जात असून, यासाठी ग्राहकांना कोणतेही शुल्क द्यावे लागत नाही.
ग्राहकांचा अनुभव आणि तक्रारी
स्मार्ट मीटर: स्मार्ट मीटरमुळे वीज बिलांमध्ये पारदर्शकता येत असली, तरी काही ग्राहकांनी याबाबत तक्रारी नोंदवल्या आहेत. यामुळे महाविकास आघाडीने स्मार्ट प्रीपेड मीटरला विरोध केला होता, ज्यामुळे हा प्रस्ताव मागे घेण्यात आला.
डिजिटल मीटर (TOD): TOD मीटरमुळे घरगुती ग्राहकांना रात्रीच्या वेळी जास्त दर आकारले जाण्याची शक्यता आहे, ज्याला ग्राहक मंचाने विरोध दर्शवला आहे. ग्राहक मंचाचे सचिव विलास देवळे यांनी रात्रीच्या वीज दरात 2 रुपये कपात करण्याची मागणी केली आहे.
महावितरणची भूमिका
महावितरणने स्मार्ट मीटरऐवजी TOD डिजिटल मीटरवर भर दिला आहे. हे मीटर प्रामुख्याने कोकण वीज परिमंडळात आणि इतर काही भागात बसवले जात आहेत. एप्रिल 2025 पासून घरगुती ग्राहकांसाठी TOD मीटरनुसार वीज दर लागू होणार असून, सकाळी 9 ते सायंकाळी 5 या वेळेत वीज वापरावर सवलत देण्याचा प्रस्ताव आहे. याशिवाय, महावितरणच्या मोबाइल ॲपद्वारे ग्राहकांना वीज वापर आणि बिलाची माहिती त्वरित मिळते, ज्यामुळे पारदर्शकता वाढते.
स्मार्ट मीटर आणि डिजिटल (TOD) मीटर दोन्ही आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित असले, तरी स्मार्ट मीटरमध्ये प्रगत कनेक्टिव्हिटी आणि रिमोट मॉनिटरिंगची सुविधा आहे, तर TOD मीटर वीज वापराचे वेळेनुसार नियोजन करण्यावर भर देतात. महावितरणने सध्या TOD मीटर बसवण्यावर लक्ष केंद्रित केले असून, ग्राहकांना यामुळे वीज वापरावर नियंत्रण ठेवता येईल. मात्र, रात्रीच्या वेळी घरगुती ग्राहकांसाठी जास्त दर आणि बिलांबाबतच्या तक्रारींमुळे याबाबत जागरूकता आणि सुधारणा आवश्यक आहेत.