मुंबई: भारताची आर्थिक राजधानी म्हणून ओळखली जाणारी मुंबई शहर जमिनीच्या दृष्टीने अत्यंत मौल्यवान आहे. येथील जमिनीचे भाव गगनाला भिडलेले असून, शहराच्या मोठ्या भूभागावर काही प्रभावशाली कुटुंबे, खाजगी ट्रस्ट आणि संस्थांचे मालकीहक्क आहेत. झोपडपट्टी पुनर्वसन प्राधिकरणाने (SRA) केलेल्या सर्वेक्षणानुसार, मुंबईतील एकूण जमिनीपैकी सुमारे २०% जमीन फक्त ९ प्रमुख जमीनदार कुटुंबे आणि ट्रस्टच्या नावे आहे. यापैकी निम्म्याहून अधिक जमीन गोदरेज कुटुंबाच्या ताब्यात आहे.
१. गोदरेज प्रॉपर्टीज: मुंबईचा सर्वात मोठा जमीनदार
गोदरेज ग्रुप हा मुंबईतील सर्वात मोठा जमीनमालक समूह आहे. विक्रोळी परिसरात गोदरेज प्रॉपर्टीजच्या नावे ३,४०० एकरपेक्षा जास्त जमीन आहे, जी ईस्टर्न एक्सप्रेस हायवे (EEH) लगतच आहे. गोदरेज कुटुंबाचा व्यवसाय साबण, गृहोपयोगी वस्तू ते रिअल इस्टेटपर्यंत विस्तारलेला आहे. अलीकडेच गोदरेज ग्रुपची विभागणी झाली आहे, ज्यामध्ये आदि गोदरेज आणि नादिर गोदरेज यांनी गोदरेज इंडस्ट्रीज राखली, तर जमशेद गोदरेज आणि स्मिता क्रॅनेनवेल्ट यांनी गोदरेज अँड बॉयसमधील मोठ्या जमीन तुकड्यांचा वारसा मिळवला.
२. एफ.ई. दिनशॉ ट्रस्ट: दुसऱ्या क्रमांकाचा जमीनमालक
मुंबईतील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे जमीनदार म्हणजे एफ.ई. दिनशॉ ट्रस्ट, ज्यांच्या नावे ६८३ एकर जमीन आहे. ही जमीन मुख्यतः मालाड आणि त्याच्या आसपासच्या भागात आहे. एफ.ई. दिनशॉ हे पारशी वकील आणि जमीनदार होते, ज्यांचा १९३६ मध्ये मृत्यू झाला.
३. प्रतापसिंह वल्लभदास सुर्जी कुटुंब: भांडूपमधील मोठा भूभाग
तिसऱ्या क्रमांकावर प्रतापसिंह वल्लभदास सुर्जी कुटुंब आहे, ज्यांच्या नावे भांडूप परिसरात ६४७ एकर जमीन आहे. हे कुटुंब मुंबईतील रिअल इस्टेट सेक्टरमध्ये महत्त्वाचे स्थान राखते.
४. जीजीभॉय अर्देशीर ट्रस्ट: चेंबूरमधील ५०८ एकर
चौथ्या स्थानावर जीजीभॉय अर्देशीर ट्रस्ट आहे, ज्यांच्या नावे चेंबूर परिसरात ५०८ एकर जमीन आहे.
५. ए.एच. वाडिया ट्रस्ट: कुर्ला परिसरात ३६१ एकर
ए.एच. वाडिया ट्रस्ट च्या नावे कुर्ला परिसरात ३६१ एकर जमीन आहे.
६. बायरामजी जीजीभॉय ग्रुप: २६९ एकर जमीन
बायरामजी जीजीभॉय ट्रस्ट च्या नावे मुंबईच्या विविध भागात २६९ एकर जमीन आहे. १८३० मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीकडून सर बायरामजी जीजीभॉय यांना १२,००० एकर जमीन मिळाली होती.
वक्फ बोर्डच्या जमिनीचा मुद्दा
या सर्वांबरोबरच, देशभरात वक्फ बोर्डच्या नावे ३८,१६,२९१ एकर जमीन असल्याचे नोंदवले गेले आहे. महाराष्ट्रातही वक्फ जमिनींचा मोठा हिस्सा आहे. या जमिनींच्या व्यवस्थापनावर अनेक वेळा प्रश्न उपस्थित केले गेले आहेत.
निष्कर्ष
मुंबईतील जमिनीचा मोठा भाग काही कुटुंबे आणि ट्रस्टच्या ताब्यात असल्याने शहराच्या विकासावर त्यांचा मोठा प्रभाव पडतो. गोदरेज, दिनशॉ, सुर्जी आणि इतर कुटुंबांनी पिढ्यान्पिढ्या जमीन जोपासली आहे, तर सरकार आणि नागरी संस्थांसमोर या जमिनींच्या योग्य वापराचा आव्हानात्मक प्रश्न आहे.
(स्रोत: SRA सर्वेक्षण, जमीन मालकीची नोंदवणी)